ผีตาโขน  หมายถึง  การละเล่นของงานบุญหลวงซึ่งเป็นงานบูญเฉพาะท้องถิ่นของ  อำเภอด่านซ้าย  จังหวัดเลย และยังเป็นความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องส่งพระเวสสันดร กลับพระนคร  โดยพวกผีตาโขน  จะร่วมขบวนตามมาส่งเสด็จซึ่งเป็นขบวนสุดท้าย     ในสมัยก่อนเรียกว่า  "ผีตามคน"  พอนานเข้าก็เพี้ยนมาเป็น "ผีตาโขน"  ดังที่ใช้เรียนในปัจจุบันผีโขนเกิดจากความเชื่อของชนเผ่าหนึ่งในจังหวัดสกลนคร คือ เผ่าไทอีสาน  ซึ่งเป็นชนกลุ่มหนึ่งในจำนวน  6  เผ่า  ของจังหวัดสกลนคร  ซึ่งประกอบไปด้วย  เผ่าย้อ  เผ่ากะเลิง  เผ่าภูไทย   เผ่าโส้  และเผ่าไทยอีสาน   การเล่นผีโขน  บ้านไฮหย่อง  จึงสืบมรดกวัฒนธรรมประเพณีต่อกันมา ดังปรากฎว่า บรรดาผีมเหสักข์หลักเมือง  ในบ้านไฮหย่องมีชื่อว่า  "ผีจันต์" อยู่ในกลุ่มผีระดับสูงด้วย ที่เข้าร่วมขบวนแห่พระเวสสันดร
ปัจจุบันเผ่าไทอีสาน ที่บ้านไฮหย่อง  จ.สกลนคร ยังสืบทอดการแสดงผีโขนต่อมาจนถึงปัจจุบัน
ประเพณีผีโขนบ้านไฮหย่อง  ตรงกับวันขึ้น  14  ค่ำ  เดือน  4 ซึ่งเป็นวันจัดขบวนแห่ผีโขนที่ยิ่งใหญ่

จุดประสงค์การแสดงผีโขน

1. เพื่อระลึกถึงคุณงามความดี การบำเพ็ญกุศลของพระเวสสันดรชาดกในอดีตกาล เพื่อเป็นข้อเตือนใจว่า การเป็นคนดีมีคุณธรรมมีน้ำใจเกื้อกูลต่อผู้อื่น  เสียสละ  บริจาค ให้อภัยซึ่งกันและกัน แม้กรณีทั้งภูตผีปีศาจ ก็ยังแซ่ซ้องสรรเสริญ เข้าร่วมขบวนแห่อัญเชิญพระเวสสันดรเข้าเมืองด้วย
2. เพื่อเป็นการบอกบุญ พุทธศาสนิกชน ผู้ที่เลื่อมใสในพุทธศาสนา  ได้มีโอกาสเข้าร่วมทำบุญบริจาคทานก่อนถึงวันงานประเพณีบุญมหาชาติ  โดยใช้ผีโขน แห่ไปตามหมู่บ้านต่างๆ
3. ผีโขน  เป็นส่วนหนึ่งของงานบุญมหาชาติที่สำคัญ  ซึ่งทำให้งานเกิดความครึกครื้น สนุกสนาน
4. เพื่อเป็นการพบปะสังสรรค์ ในหมู่ญาติมิตร  เพื่อนฝูงในรอบหนึ่งปี  ซึ่งถือได้ว่าเป็นวันกลับคืนสู่มาตุภูมิของคนในหมู่บ้าน เพื่อร่วมพิธีในการแสดงผีโขน

การประกอบพิธี

1. ก่อนที่ผีโขนจะนำขบวนเพื่อไปบอกบุญตามหมู่บ้านต่างๆ  จะต้องคาระวะต่อศาลเจ้าปู่เมืองหาญ   ซึ่งเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์  เป็นที่เคารพบูชา  ของคนในหมู่บ้านไฮหย่อง
2. การร่วมพิธีของผีโขนจะมีห้วหน้าผีเป็นผู้ควบคุมโดยใช้เชือก ล้อมผีโขนไว้เพื่อไม่ให้แตกกลุ่มไปรบกวนชาวบ้านที่ร่วมขบวนแห่
3. ในขณะที่เคลื่อนขบวนแห่ จะมีหัวหน้าผีเป็นผู้ร้องนำ ซึ่งเรียกว่า  "การเซิ้งผีโขน"  และผีโขนจะร้องตามหัวหน้าทีละวรรค  เนื้อหาคำเซิ้งจะมีลักษณะเป็นกาพย์  เป็นเนื้อหาที่เกี่ยวกับนิทานสอนใจ  คติเตือนใจ  เป็นอุทาหรณ์ให้แก่ผู้ฟัง
4. การเซิ้งผีโขน จะมีเครื่องดนตรีประกอบการเซิ้ง  ได้แก่   กลองตุ้ม  ฉิ่ง  ฉาบ หมากจันทร์

1. ความแตกต่างของขบวนแห่   ผีโขนบ้านไฮหย่อง  เป็นขบวนแห่ที่มีอยู่เพียง 3 - 4 ขบวน  ซึ่งคงความเป็นงานบุญแบบโบราณ แต่ผีตาโขน  อ.ด่านซ้าย  จ.เลย  เป็นขบวนที่ใหญ่มาก มีการตกแต่งสีสันของขบวนแห่ต่างๆ  ให้สวยงาม มีขบวนแห่ที่ยาวมาก นอกจากนี้ยังมีการประกวดขบวนผีตาโขน  การประกวดการเต้นผีตาโขน   และเป็นงานประจำปีของอำเภอ
2. ความแตกต่างของบทเซิ้งผีโขน   บ้านไฮหย่องจะมีบทเซิ้งผีโขนแต่ผีตาโขนอำเภอด่านซ้ายจะไม่มี
3. รูปแบบการเตรียมงาน  บ้านไฮหย่องจะมีการเตรียมงานล่วงหน้าประมาณ 45 วัน โดยมีการประชุมคณะกรรมการหมู่บ้านเพื่อมอบหมายหน้าที่ตามความสามารถของแต่ละคน  แต่  อ.ด่านซ้าย จ.เลย นั้นประเพณีผีตาโขนเป็นที่รู้จักของนักท่องเที่ยวและถือเป็นงานประจำปีของอำเภอ ดังนั้นการเตรียมงานจึงต้องมีหลายส่วนทั้งภาครัฐและเอกชนเข้ามาร่วมนอกจากนี้ยังได้รับงบประมาณสนับสนุนจำนวนมาก